Phân tích bài thơ Bài ca ngất ngưởng của Nguyễn Công Trứ

Đề bài: Phân tích bài thơ Bài ca ngất ngưởng của Nguyễn Công Trứ.

Bài làm

Nguyễn Công Trứ (1778-1858) là nhà thơ có một vị trí đáng kể trong văn học Việt Nam. Thơ văn của ông tập trung vào ba chủ đề chính: chí nam nhi; cảnh nghèo; thế thái nhân tình, triết lý hưởng lạc. “Bài ca ngất ngưởng” của ông là một trong những bài thơ hát nói kiệt tác trong nền thơ ca dân tộc. Đây là bài hát nói đầy vần điệu, nhạc điệu du dương, trầm bổng, lúc réo rắt, lúc khoan thai, khi lại hào hùng.

Ở khổ thơ đầu, một tiếng nói, một lời tuyên ngôn của đấng nam nhi, đấng trai tài vang lên hào hùng: Vũ trụ nội mạc phi phận sự. Khẳng định mọi việc trong vũ trụ chẳng có việc nào không là phận sự của mình, đó cũng là tâm thế của một nhà nho chân chính. Có cái tâm thế như vậy cũng bởi ông là người có tài năng lớn, xếp vào bậc uyên bác.

Chí làm trai nam bắc tây đông

Cho phỉ sức vẫy vùng trong bốn bể

phan tich bai tho bai ca ngat nguong cua nguyen cong tru - Phân tích bài thơ Bài ca ngất ngưởng của Nguyễn Công Trứ

Phân tích bài thơ Bài ca ngất ngưởng

Sau khi xưng danh, ông tự khẳng định tâm thế mình, tài đức mình, khẳng định chí nam nhi mưu sự nghiệp lớn.

Năm 41 tuổi, ông đỗ thủ khoa trường Nghệ An, ra làm quan, đánh đâu thắng đó, tiếng tăm lẫy lừng. Ông là người đứng trên đỉnh cao danh vọng bởi văn võ song toàn, trở thành con người “ngất ngưởng”, sống khác người. Tác giả đã sử dụng điệp từ “khi” và ngắt nhịp thơ 3-3-4/3-3-2, lời thơ hào hùng làm nổi bật cốt cách phi thường, chí khí mạnh mẽ của ông:

Xem thêm:  Phân tích bài thơ Việt Bắc của Tố Hữu

Khi Thủ khoa! Khi Tham tán! Khi Tổng đốc Đông,

Gồm thao lược! Đã lên tay! Ngất ngưởng.

Bốn câu thơ tiếp theo là sự tự hào, tự tin khẳng định mình là người có tài kinh bang tế thế. Lúc loạn lạc thì xông pha trận mạc, chỉ huy ba quân. Lúc bình yên lại ra sức giúp vua. Sau 30 năm làm quan, ông trở về quê nhà:

Đô môn giải tổ chi niên

Đạc ngựa bỏ vàng đeo ngất ngưởng

Trở về với đời thường, mặc dù tuổi đã cao nhưng ông lại hành động một cách khác người, như để giễu cợt cuộc đời với tất cả sự ngất ngưởng. Xưa kia làm quan “ngựa ngựa xe xe” nay làm dân cưỡi bò vàng, bò lại đeo đạc ngựa. Ý thơ thật ngộ khi người và bò vàng đều ngất ngưởng, ngạo nghễ, như thách đố miệng thế dân gian.

Tám câu tiếp theo nói về cách sống ngất ngưởng của ông. Vị danh tướng lẫy lừng một thời hô mưa gọi gió giờ lại trở nên hiền lành, bình dị, thong dong đi vãn cảnh chùa, thăm thú những danh lam thắng cảnh, có những cô gái trẻ trung, xinh đẹp theo hầu:

Kìa núi nọ phau phau mây trắng,

Tay kiếm cung mà nên dạng từ bi.

Gót tiên theo đủng đỉnh một đôi dì.

Bụt cũng nực cười ông ngất ngưởng…

Thật là một con người sống hết mình, chơi cũng hết mình, đến nỗi tưởng như đến “Bụt cũng nực cười ông ngất ngưởng”. Giọng thơ thật hóm hỉnh, Bụt cười hay người đời cười, cũng có thể chính ông tự cười mình.Với ông, đã thoát vòng danh lợi rồi, thoát chốn có nhiều thị phi rồi thì chuyện khen, chê, cười cợt của thiên hạ chỉ như ngọn gió đông phơi phới thổi qua. Chính nhờ vào sự tự tin về khả năng của mình nên ông mới dám sống vượt lên trên mọi thế tục. Ở ông mang một cốt cách khác đời thường, phóng túng, phong tình và rất có tài. Ông không quan tâm đến chuyện được, mất, bỏ ngoài tai mọi lời thị phi, sống tự do theo ý thích của mình. Cái ngất ngưởng khác người của ông chẳng qua là sống thật, trong sạch và thanh cao:

Xem thêm:  Trong hài "Văn tế nghĩa sĩ cần Giuộc” của Nguyễn Đình Chiểu có một "tượng đài nghệ thuật" mang tính bi tráng về người nông dân yêu nước chống ngoại xàm. Anh (chị) hãy phân tích bài văn tế để làm rõ vẻ đẹp hiếm có của hình tượng nghệ thuật đó

Khi ca khi tửu khi cắc khi tùng

Không phật không Tiên không vướng tục

Giọng thơ giàu nhạc điệu, toát lên phong thái ung dung, yêu đời, cách hưởng thụ cuộc sống thanh bạch, tao nhã không vướng chút bụi trần.

Về với đời thường, ông vẫn luôn tự hào mình là một danh thần sống trọn vẹn nghĩa vua tôi:

Chẳng Trái, Nhạc cũng vào phường Hàn, Phú

Nghĩa vua, tôi cho vẹn đạo sơ chung

Trong triều ai ngất ngưởng như ông

Ông chẳng ngại gì đem mình ra so sánh với các bậc anh tài đời Hán, đời Tống bên Trung Quốc: Trái Tuân, Nhạc Phi, Hàn Kỳ, Phú Bật. Mà đúng vậy, tài năng, công danh của ông để lại cho đất nước và nhân dân rất lớn. Nhìn rõ về mình, bản ngã tự tin đến cao độ, không tự cao, tự đại nhưng tự thấy rõ khí chất của mình, cái khí chất của một bậc tài hoa, tài tử mà không ô trọc, không vướng tục, ông khẳng định:

Trong triều ai ngất ngưởng như ông!

Nguyễn Công Trứ, một nhân vật lịch sử, một người có thực tài, đức cao trọng vọng, vượt ra xa cái đời thường để trở thành “ngất ngưởng”. Cái “ngất ngưởng” của ông không chút khinh đời, không chút cao ngạo, cái “ngất ngưởng” của một người đầy tự tin, đầy nội lực, thể hiện cái tôi đầy khí phách. Khí phách ấy ông mang vào bài thơ hát nói “Bài ca ngất ngưởng” tạo nên một giọng điệu mạnh mẽ, hào sảng, thể hiện rõ cốt cách con người ông. Đó thực sự là bài ca về cuộc đời mình mà ông đã viết lên từ đáy lòng.

Xem thêm:  Bàn về tâm lí thích “hoành tráng”

Tuấn Đức